Od Mitropolitove bašte do Kopitareve gradine: Urbanistička geneza trga
Prostor današnje Kopitareve gradine tokom prve polovine devetnaestog veka nalazio se na samom rubu izgrađene beogradske varoši, neposredno izvan nekadašnjeg Šanca koji je delio utvrđeni deo grada od prigradskih voćnjaka i vinograda. U vreme kneza Miloša Obrenovića, čitava ova zelena padina bila je u posedu beogradske mitropolije, zbog čega je decenijama u narodu i na starim katastarskim planovima nosila naziv Mitropolitova bašta. Bila je to prostrana, mirna oaza zasađena dudovima, orasima i vinovom lozom, sa koje se pružao neometan pogled prema Dunavu i banatskoj ravnici.
Nakon konačnog povlačenja osmanske posade iz Beogradske tvrđave 1867. godine i donošenja prvog regulacionog plana Emilijana Josimovića, Beograd počinje ubrzano da se širi preko linije nekadašnjeg rova, duž današnjeg Obilićevog, Topličinog i Kosančićevog venca, kao i prema Paliluli. Krajem osamdesetih godina devetnaestog veka, Beogradska opština otkupljuje i parceliše nekadašnju Mitropolitovu baštu sa namerom da formira uređeni stambeni skver po uzoru na srednjoevropske gradske vrtove u Beču, Pešti i Pragu.
Trg ubrzo dobija naziv Kopitareva gradina u čast Jerneja Kopitara (1780–1844), čuvenog slovenačkog filologa, cenzora slovenskih knjiga u Beču i najznačajnijeg naučnog mentora i saradnika Vuka Stefanovića Karadžića. Sam izraz „gradina“ u starom srpskom građanskom govoru označavao je uređenu baštu ili ograđeni cvetni vrt, čime je u samom imenu trga trajno sačuvano sećanje na prvobitni hortikulturni karakter ovog prostora. Za razliku od monumentalnih trgova namenjenih vojnim paradama, pijacama ili državnim institucijama, Kopitareva gradina je od samog početka projektovana kao tihi rezidencijalni park-trg, u kom su se ukrštale blago zakrivljene ulice prilagođene prirodnoj konfiguraciji terena.
"Kopitareva gradina nikada nije želela da impresionira veličinom ili bukom; njena mera oduvek je bila mera čoveka, porodične kuće sa baštom i tihog popodnevnog razgovora pod lipama."
Intelektualna elita starog Beograda: Domovi Cvijića, Novakovića i Lazarevića
U periodu od 1900. do 1914. godine, kao i u prvim decenijama između dva svetska rata, parcelama oko Kopitareve gradine privučeni su najugledniji predstavnici srpske nauke, književnosti, politike i umetnosti. Blizina Narodnog pozorišta, Velike škole (kasnije Univerziteta u Beogradu) i kraljevskog dvora, uz istovremenu izolovanost od trgovačke vreve, učinila je ovaj kvart najpoželjnijom adresom beogradske inteligencije.
Na adresi Jelene Ćetković broj 5 nalazi se Kuća Jovana Cvijića, podignuta 1905. godine. Veliki srpski geograf, predsednik Srpske kraljevske akademije i rektor Beogradskog univerziteta sam je osmislio raspored prostorija i bašte svog doma, u kome je živeo i radio sve do smrti 1927. godine. Posebnu vrednost ove kuće predstavlja njen enterijer, koji je 1908. godine oslikao Dragutin Inkiostri Medenjak, pionir srpske primenjene i dekorativne umetnosti. Inkiostri je zidove, tavanice i salon ukrasio autentičnim motivima balkanske flore, faune i narodnog folklora iz krajeva koje je Cvijić naučno istraživao, stvorivši jedinstven spoj secesije i nacionalnog stila. Danas se u ovom zdanju nalazi Memorijalni muzej Jovana Cvijića u sastavu Muzeja grada Beograda.
Svega nekoliko koraka dalje, u Gospodar Jevremovoj ulici broj 19, stoji reprezentativna kuća državnika, diplomate, filologa i istoričara Stojana Novakovića, izgrađena 1912. godine prema projektu znamenitog arhitekte Milana Antonovića. Na obodu gradine, u Hilandarskoj ulici broj 7, nalazi se prizemna porodična kuća u kojoj je živeo i stvarao dr Laza Lazarević, velikan srpske realističke pripovetke i lični lekar kralja Milana Obrenovića. U istom kvadrantu živeli su i vajar Petar Palavičini, jedan od utemeljivača moderne jugoslovenske skulpture, kao i brojni arhitekti, profesori univerziteta i senatori.
Arhitektonska harmonija: Secesija, akademizam i rana moderna
Zbog izuzetne koncentracije spomenika kulture, Kopitareva gradina je krajem šezdesetih godina dvadesetog veka proglašena za prostorno kulturno-istorijsku celinu od velikog značaja. Ono što ovaj trg izdvaja u arhitektonskoj topografiji Beograda jeste činjenica da je većina zgrada sačuvala originalni volumen, visinsku regulaciju (pretežno prizemne vile i jednospratne ili dvospratne gradske palate) i bogat fasadni ukras.
Šetajući obodom trga, posetilac može pratiti tri ključne razvojne faze beogradske stambene arhitekture:
- Akademizam kraja 19. veka: Prizemne porodične kuće sa simetričnim fasadama, neorenesansnim šambranama oko prozora, profilisanim krovnim vencima i kovanom gvozdenom ogradom prema malim predbaštama.
- Beogradska secesija (1900–1914): Zgrade koje su projektovali arhitekti poput Milana Antonovića i Stojana Titelbaha odlikuju se talasastim atikama, floralnim reljefima u malteru, maskaronima, dekorativnom keramikom i raskošnim balkonima od kovanog gvožđa.
- Međuratni modernizam i art deko (1925–1940): Višespratne rentijerske zgrade podignute u trećoj i četvrtoj deceniji dvadesetog veka donose pročišćene kubične forme, zaobljene ugaone erkere, horizontalne podeone vence i plemenite fasadne obloge od veštačkog kamena.
Uprkos stilskoj raznolikosti, sve ove građevine povezuje pažljivo negovan odnos prema uličnom drvoredu i parternom zelenilu. Krajem sedamdesetih godina dvadesetog veka, po projektu arhitekte Branislava Jovana, centralni prostor Kopitareve gradine uređen je kao intiman pešački plato sa zelenim ostrvima, niskim kaskadama od crvene opeke i klupama za odmor, čime je tranzitni automobilski saobraćaj potisnut na sam obod skvera.
Gospodar Jevremova ulica i duh savremenog gornjeg Dorćola
Kopitareva gradina predstavlja prirodno ishodište Gospodar Jevremove ulice, jedne od najstarijih i najlepših dorćolskih arterija koja se pruža od Kalemegdana i Bajrakli džamije, pored Vukovog i Dositejevog muzeja i Pozorišnog muzeja u Božićevoj kući, sve do Skadarlije i Kopitareve gradine. Nazvana po Jevremu Obrenoviću, najmlađem bratu kneza Miloša i prvom obrazovanom upravniku varoši beogradske koji je u Srbiju doneo prve zapadnoevropske običaje, biblioteku i fijaker, ova ulica čuva najduži kontinuitet urbanog života u prestonici.
U savremenom Beogradu, spoj Jevremove ulice i Kopitareve gradine živi kao primer uravnotežene urbane regeneracije. Dok je donji deo Dorćola postao dinamična zona industrijskog nasleđa i noćnog života, gornji Dorćol i Kopitareva gradina profilisali su se kao četvrt malih nezavisnih knjižara, umetničkih galerija, zanatskih pekara i diskretnih bistroa čije su bašte ušuškane ispod krošnji kestena i lipa. Posebnu tradiciju predstavlja prolećna manifestacija „Jevremova – ulica susreta“, kada se čitav potez do Kopitareve gradine pretvara u otvorenu pozornicu za koncerte klasične i džez muzike, izložbe na otvorenom i komšijska druženja.
Pregled najznačajnijih istorijskih kuća na Kopitarevoj gradini
Za ljubitelje arhitekture i istorije Beograda, izdvojili smo najvažnija zdanja koja formiraju prostorni okvir Kopitareve gradine i neposrednog okruženja:
| Zdanje i adresa | Godina gradnje | Arhitektonski stil | Značaj i današnja namena |
|---|---|---|---|
| Kuća Jovana Cvijića (Jelene Ćetković 5) | 1905. | Secesija / Nacionalni dekorativni stil | Memorijalni muzej Jovana Cvijića sa očuvanim zidnim slikarstvom Dragutina Inkiostrija |
| Kuća Stojana Novakovića (Gospodar Jevremova 19) | 1912. | Beogradska secesija (arh. Milan Antonović) | Spomenik kulture; dom istaknutog državnika i predsednika Akademije |
| Kuća Laze Lazarevića (Hilandarska 7) | 1887. | Akademizam 19. veka | Porodični dom srpskog književnika i lekara; zaštićeno kulturno dobro |
| Dom Petra Palavičinija (Kopitareva gradina) | 1928. | Međuratni modernizam | Kuća i atelje jednog od najznačajnijih vajara epohe art dekoa i intimizma |
| Kuća arhitekte Milana Antonovića (Hilandarska) | Početak 20. veka | Eklektika i secesija | Svedočanstvo autorskog rukopisa projektanta Palate „Anker“ na Terazijama |